ديوار بزرگ گرگان، طولاني ترين اثر معماري ايران باستان و بعد از ديوار چين دومين ديوار تاريخي جهان با ۲۰۰ كيلومتر طول، در دشت گرگان و تركمن صحرا قرار دارد. اين ديوار از شرق درياي خزر در خواجه نفس شروع  و از شمال آق ‌قلعه و گمشيان گذشته پس از پيمودن شمال گنبد به طرف شمال غرب رفته و در كوه ‌هاي «پيش ‌كمر» محو مي‌شود.

در نوشته‌هاي تاريخي ، ديوار بزرگ گرگان را كه مانعي در برابر بيابان‌ گردان آسياي ميانه بوده به نام هاي سد اسكندر ، سد انوشيروان ، سد فيروز ، ديوار دفاعي، قزل آلان ، مار سرخ و … ناميده‌اند و مطالب گوناگوني در مورد آن بيان داشته‌اند.

نخستين پژوهش باستان شناسي ديوار گرگان در دوره معاصر توسط «ژاك دمورگان» فرانسوي درست در ۱۰۰ سال پيش صورت گرفت كه قسمتي از مسير ديوار را روي نقشه ترسيم نمود. بعد از او باستان شناس فرانسوي «آرن» در سال ۱۳۱۲ خورشيدي بخشي از ديوار گرگان را به صورت پيمايشي، شناسايي و معرفي كرد. در سال ۱۳۱۶ خورشيدي «اريك اشميت» آمريكايي با پرواز بر فراز منطقه، خط قرمز رنگي را در زمين مشاهده كرد كه با پيچ و تاب از دريا به سمت كوه هاي پيشكمر در شرق استان ادامه يافته است. او با ديدن اين منظره عجيب اين پرواز را بار ديگر تكرار كرد و باتهيه عكس هاي هوايي گام مهمي در شناسايي ديوار برداشت. بعد از آن دكتر «محمد يوسف كياني» در سال ۱۳۵۰ با پرواز مجدد بر روي ديوار موفق به برداشتن عكس هاي جالب توجهي از ديوار شد و طول ديوار را ۱۷۵ كيلومتر با ۳۲ قطعه وابسته شناسايي كرد. پس از اين مطالعات جديد شروع و تا سال ۱۳۵۷ توسط باستان شناسان ايراني ادامه يافت. اما بعد از آن پژوهش بر روي ديوار اثر باستاني تا تشكيل استان گلستان يعني سال ۱۳۷۸ متوقف ماند.

 دیوار بزرگ گرگان 

در سال 1378 با شروع ساخت سد گلستان بخشي از مسير ديوار گرگان در محدوده كانال آبياري و زهكشي سد قرارگرفت و بنابر ضرورت حفظ ديوار، آب سد از طريق دو كانال از زير ديوار هدايت شد. بعد از آن در سال 1381 ، ديوار گرگان در شش فصل كاوش شد كه اطلاعات فراواني از آن به دست آمد. به طوري كه هم اكنون باستان‌شناسان طول ديوار را 200 كيلومتر مي‌دانند. از آن جايي كه در برخي از نوشته‌هاي اين ديوار تا مرو ادامه داشته ، باستان‌شناسان احتمال مي‌دهند طول ديوار بيشتر از 200 كيلومتر باشد كه در كاوش‌هاي آينده به جواب آن خواهند رسيد. همچنين تا قبل از اين تخمين زده مي شد كه اين ديوار مربوط به دوره اشكانيان باشد اما بر طبق آخرين نمونه هاي آزمايش شده در آزمايشگاه هاي معتبر اين ديوار متعلق به دوره ساساني است.

 ديوار گرگان در مناطق كوهستاني 2متر و در دشت 10 متر عرض داشته و آجرهاي بزرگ آن ابعاد 41 در 41 و قطر 10 سانتيمتر در دهها كوره آجرپزي پخت مي ‌شده است. بسته به خاك منطقه‌اي كه آجر پخته مي‌شد رنگ آن از نخودي تا قرمز فرق مي‌كند. خندقي 30 متري هم در جلوي ديوار كنده شده كه آب از طريق آن به دشت ها و كوره ‌هاي مسير مي رسيد. از ارتفاعات پيشكمر تا روستاي «زاو» در پارك ملي گلستان كه 35 كيلومتر است بخش هايي از ديوار سالم ‌تر باقي مانده و با حفاري در چندين نقطه خوشبختانه بقايايي ديوار از زير خاك بيرون آمده است.

هرچند ديوار گرگان براي ثبت جهاني در يونسکو معرفي شده است اما همچنان نبود اعتبار براي تهيه نقشه هاي توپوگرافي و کاداستر براي تعيين عرصه، نبود حريم استحفاظي و عدم رعايت حريم منظري ديوار و تاسيسات وابسته و داشتن عرصه و حريم مصوب که يکي از اساسي ترين موارد احراز شرايط ثبت در فهرست آثار جهاني است، روند ثبت جهاني اين اثر باستاني را با مشکل روبه رو کرده است.

به هر حال دیوار دفاعی گرگان یکی از آثار تاریخی مهم و با ارزش بوده که بازدید آن برای هر بیننده بسیار جالب و عبرت آموز می باشد زیرا نمایانگر گوشه ای از تاریخ پرفراز و نشیب سرزمین پهناور کشور ایران و بیانگر اراده و تلاش نیاکان ما در حفظ و نگهداری سرزمین خود در مقابل دشمنان متجاوز می باشد.